Brudny koń, szczęśliwy koń.
Historia pewnego czyszczenia

Codzienne czyszczenie zajmuje kilkanaście minut, a daje trzy rzeczy naraz: czystą skórę tam, gdzie leży sprzęt, dokładny przegląd konia od uszu po kopyta i spokojny czas tylko z koniem. Podręcznik weterynaryjny Merck zaleca szczotkowanie codziennie, a kąpiel z szamponem od czasu do czasu, gdy jest potrzebna[1].

Po co czyścić konia

Żeby chronić skórę. Pod siodłem, popręgiem i ogłowiem skórę uciska i trze sprzęt. Zlepiona sierść, zaschnięty pot albo grudka błota w takim miejscu potrafią ją otrzeć. Dlatego te miejsca czyści się przed każdą jazdą najdokładniej.

Żeby co dzień obejrzeć konia. Ręka przechodzi po całym ciele, więc łatwo wyczuć nową ranę, otarcie, obrzęk, strup albo miejsce, w którym koń się napina. Zmianę widać najlepiej wtedy, gdy wiesz, jak koń wygląda i reaguje na co dzień.

Żeby budować relację. W badaniu 27 koni część czyszczono łagodnie, w miejscach, które najbardziej lubiły, a pozostałe według stałej procedury, przy której część koni się odsuwała. Po 11 sesjach konie z pierwszej grupy częściej same szukały kontaktu, a z drugiej częściej się odsuwały. Tętno i poziom kortyzolu przed czyszczeniem i po nim się nie różniły, więc różnicę widać było przede wszystkim w zachowaniu i w wyrazie pyska[3].

Systematyczny przegląd badań z 2024 roku zauważa, że przy codziennych czynnościach, takich jak czyszczenie, ludzie często nie zwracają uwagi na sygnały komfortu i dyskomfortu konia. Gdy czyszczenie uwzględnia ulubione miejsca konia i jego reakcje, koń częściej szuka kontaktu, a rzadziej go unika[4].

Konie iskają się nawzajem zębami, najchętniej w okolicy kłębu i u nasady szyi. Drapanie w ulubionym miejscu obniża koniowi tętno[5]. U 18 koni pod siodłem minuta drapania w kłąb dawała dłuższe zachowania rozluźnienia niż poklepywanie po szyi[6].

Gdzie czyścić konia

Najlepiej na dworze. Przegląd badań z 2024 roku o astmie koni podaje, że najwięcej pyłu, który dociera głęboko do płuc, unosi się w stajni przy wyrzucaniu ściółki, czyszczeniu koni i w godzinach największego ruchu. Autorzy uznają za rozsądne, żeby w tym czasie zabierać konie z tej samej przestrzeni powietrznej[2]. Na dworze kurz i sierść nie opadają też na ściółkę ani do żłobu.

Na korytarzu stajni nie blokuj przejścia i ustaw konia tak, żeby nie mógł sięgnąć do innych koni, a inne konie do niego i do Ciebie.

Myjka to nie miejsce do czyszczenia. Sierść, włosy i piasek zapychają odpływ, a myjka jest wtedy zajęta dla osób, które chcą umyć konia albo schłodzić mu nogi.

Szczotki i preparaty

• Zgrzebło gumowe z wypustkami albo ząbkami: do zaklejek, błota i martwej sierści.
• Szczotka z włosia, najlepiej naturalnego, i druga, miękka, do głowy.
• Zgrzebło plastikowe albo metalowe tylko do oczyszczania szczotki. Metalowego nie używa się na koniu, bo jest zbyt ostre i może pokaleczyć skórę.
• Szczotka do grzywy i ogona. Grzebienie częściej wyrywają włosy.
• Kopystka do kopyt, najlepiej ze szczoteczką.
• Czyste ściereczki i sól fizjologiczna: osobna ściereczka do okolic oczu, osobna do nozdrzy, osobna do okolic odbytu i narządów płciowych.

Każdy koń powinien mieć własne szczotki. Grzybica skóry przenosi się nie tylko przez bezpośredni kontakt, ale też przez szczotki i sprzęt, a zmiany najczęściej pojawiają się tam, gdzie leżą siodło i popręg[8]. Zołzy, zakaźna choroba górnych dróg oddechowych, przenoszą się także przez wspólne wiadra, sprzęt, a nawet ubrania i sprzęt osób, które obsługują konie[9].

Nowy preparat sprawdź najpierw na małym fragmencie skóry. Podręcznik Merck zaleca obserwować skórę po każdym preparacie stosowanym miejscowo, bo może ją podrażnić albo uczulić[10].

Jeśli startujesz w zawodach, sprawdzaj skład. Lista substancji zakazanych FEI na 2026 rok wymienia na przykład kapsaicynę, substancję z ostrej papryki, jako zakazaną, a kannabidiol (CBD) jako substancję kontrolowaną. Zakazane są też substancje o podobnej budowie albo podobnym działaniu do tych z listy[11]. Sprawdzaj więc substancje czynne, a nie nazwę produktu, i rób to po każdej zmianie listy.

Kolejność czyszczenia

Stała kolejność pomaga nie pominąć żadnego miejsca, a koń szybko uczy się, co będzie dalej. Tradycja mówi, że to, co robi się przy koniu z jednej strony, robi się z lewej, a to, co robi się z obu stron, zaczyna się od lewej.

Badania podpowiadają, żeby na lewej stronie nie kończyć. Konie częściej oglądają człowieka lewym okiem[12] i gwałtowniej reagują na coś nowego, co pojawia się z lewej strony[13]. Roczne, jeszcze nieobyte konie reagowały gorzej, gdy człowiek podchodził z lewej, a dwulatki, z którymi pracowano już na obie strony, reagowały tak samo dobrze z obu[14]. Czyszczenie z obu stron to więc także codzienna nauka spokoju po obu stronach.

1. Zgrzebło gumoweNajpierw jedna strona konia w trzech częściach: szyja, łopatka i przednia noga, potem kłoda, czyli grzbiet, boki i brzuch, a na końcu zad i tylna noga. Potem to samo z drugiej strony.
2. Szczotka z włosiaW tej samej kolejności, od szyi do zadu.
3. GłowaMiękką szczotką i ściereczkami.
4. Grzywa i ogonOd dołu, pasmo po paśmie.
5. KopytaLewa przednia, lewa tylna, prawa tylna, prawa przednia.

Zgrzebło gumowe i ręka

Gumowym zgrzebłem rozczesujesz zaklejki, czyli pozlepianą sierść, i usuwasz błoto, kurz oraz martwą sierść. Trzymaj je w sprawniejszej ręce i przekładaj do drugiej tam, gdzie trudniej sięgnąć. Wykonuj okrężne ruchy i dopasuj nacisk do wrażliwości konia i do tego, ile mięśni ma w danym miejscu. Co kilka ruchów wystukaj zgrzebło o ziemię, żeby nie zostawiać śladów na ścianach i nie kurzyć koniowi pod nosem.

Potem przesuń gołą dłonią po sierści. Od razu wyczujesz, czy zostały zaklejki, zwłaszcza tam, gdzie będą leżeć siodło, popręg i ogłowie.

Czy czyszczenie to masaż? Okrężne ruchy gumowym zgrzebłem przypominają delikatny masaż i wielu koniom sprawiają przyjemność. Badań samego czyszczenia pod tym kątem nie ma, ale są badania masażu. U 8 koni 30 minut masażu mięśni tylnej części nogi zwiększyło wykrok tylnej kończyny[15]. W polskim badaniu 5 koni rekreacyjnych masaż przed jazdą obniżał poziom kortyzolu w ślinie i zmniejszał liczbę zachowań konfliktowych pod jeźdźcem[16]. Przegląd badań z 2022 roku ocenił jednak, że takich badań jest mało i mają wiele słabych stron, więc lecznicze działanie masażu nie jest jeszcze potwierdzone[17]. Czyszczenie może więc być dla konia przyjemnym, odprężającym dotykiem, ale nie zastąpi masażu wykonanego przez fizjoterapeutę.

Patrz, jak koń reaguje. Każdy koń ma miejsca, które lubi, i takie, których nie lubi. W polskim badaniu 15 koni ras gorącokrwistych i 15 kuców głaskano przez 5 minut w pięciu różnych miejscach ciała. Przy głaskaniu konie były bardziej pobudzone niż w spoczynku, a reakcja zależała od miejsca, od typu konia i od płci. Autorzy uznali, że głaskanie głowy może koniom służyć, a przy tułowiu trzeba być ostrożniejszym[18].

Koń, który się przysuwa, porusza wargami albo próbuje odwzajemnić iskanie, czuje się dobrze. Odsuwanie się, kładzenie uszu, groźby i próby ugryzienia mówią „nie tutaj”[3, 4].

Jeśli koń reaguje złością zawsze w tym samym miejscu, na przykład na grzbiecie, pomyśl o bólu. W badaniu koni wierzchowych większość koni z poważnymi zmianami w kręgosłupie reagowała agresywnie na ludzi: 33 z 43[19].

Szczotka z włosia

Szczotką z włosia czyścisz konia z kurzu i nadajesz sierści połysk. Trzymaj ją w ręce bliżej głowy konia, a zgrzebło w ręce bliżej ogona. Tak masz większy zasięg, a gdy koń odwróci głowę, na przykład odganiając muchy, trafi w miękką szczotkę, a nie w zgrzebło.

Prowadź szczotkę długimi, pociągłymi ruchami. Wiele osób robi dwa ruchy pod włos, żeby wyciągnąć kurz z głębi sierści, i jeden z włosem, żeby ją wygładzić. Po kilku ruchach oczyść szczotkę o zgrzebło, a zgrzebło wystukaj o ziemię. Po przejściu na drugą stronę konia zamień szczotki w rękach.

Głowa

Jeśli koń stoi spokojnie, zdejmij kantar i zapnij go na szyi, żeby mieć dostęp do całej głowy. Użyj miękkiej szczotki i spokojnych ruchów, zwłaszcza przy oczach. Stój zawsze z boku konia. Gdy stoisz na wprost pyska, koń może gwałtownie podnieść głowę i uderzyć Cię w brodę albo w twarz.

Głowa to najlepszy moment na krótki przegląd:

• Uszy. Czy na skórze nie ma strupów, ranek ani innych zmian.
• Oczy. Czy nie łzawią, nie są zaczerwienione, opuchnięte ani mętne. Uraz rogówki boli: koń mocno zaciska powieki, a oko łzawi. Podręcznik Merck podkreśla, że każdy niepokój o oko konia wymaga szybkiego badania przez lekarza weterynarii[20].
• Nozdrza. Gęsta, biała, żółta albo zielona wydzielina to powód do telefonu do lekarza weterynarii. Gęsta, ropna wydzielina może towarzyszyć na przykład zołzom, w których koń często ma też gorączkę i powiększone węzły chłonne pod żuchwą[9].
• Kąciki pyska. Czy nie ma otarć, ranek ani brodawek.
• Zapach z pyska. Nieprzyjemny zapach podręcznik Merck wymienia wśród objawów problemów z zębami, obok wypadania paszy z pyska i niechęci do wędzidła. Zęby powinien sprawdzać lekarz weterynarii co najmniej raz w roku, a u starszych koni częściej[1].

Okolice oczu przecieraj ściereczką zwilżoną solą fizjologiczną. Do nozdrzy i do okolic odbytu i narządów płciowych używaj osobnych, wilgotnych ściereczek. Chusteczki nawilżane dla dzieci są wygodne, ale zawierają dodatki, które mogą podrażniać skórę.

Grzywa i ogon

Odżywki w sprayu ułatwiają rozczesywanie, nadają włosom połysk i sprawiają, że mniej się plączą. Zanim jednak spryskasz konia, sprawdź, jak reaguje na syk sprayu i dotyk preparatu. Jeśli się boi, nałóż preparat na szczotkę, a z samym sprayem oswajaj go stopniowo. W badaniu trzech metod oswajania najlepiej sprawdziło się stopniowe zwiększanie bodźca: konie rzadziej uciekały i potrzebowały mniej sesji[22].

Grzywę i grzywkę szczotkuj od nasady, masując przy okazji skórę, i sprawdzaj, czy nie ma na niej łupieżu ani strupów.

Ogon wymaga więcej cierpliwości, bo włosy są długie. Włos grzywy rośnie średnio około 2,5 cm na miesiąc[23]. Przy takim tempie kosmyk długi na pół metra rośnie około 20 miesięcy, więc każdy wyrwany włos bardzo długo odrasta.

• Najdelikatniej palcami. Rozdzielaj ogon pasmo po paśmie. To trwa, ale nie wyrywa włosów.
• Szczotką od dołu. Skręć włosy poniżej nasady ogona i przytrzymaj je w dłoni. Rozczesz najpierw same końce, potem puść trochę wyżej i rozczesz kolejną część. Tak aż do nasady ogona.
• Na koniec nasada. Wyszczotkuj ją porządnie i obejrzyj skórę: łupież, ranki, strupy, wytarta sierść.

Wytarty ogon to sygnał, a nie powód do odrobaczania „na wszelki wypadek”. Jedną z przyczyn są owsiki. Ich jaja pojawiają się wokół odbytu, konie odczuwają świąd i ocierają się, a jaja wykrywa się pod mikroskopem na taśmie klejącej przyłożonej w tym miejscu. W Niemczech i we Francji opisano konie, u których iwermektyna, a w Niemczech także moksydektyna, nie usunęła owsików. We francuskim stadzie kuców zadziałały za to fenbendazol i pyrantel[24, 25].

Drugą częstą przyczyną jest letnia egzema, czyli uczulenie na ukąszenia owadów, najczęściej kuczmanów. To najczęstsza swędząca choroba skóry koni, a w niektórych regionach świata dotyczy nawet 60% koni. Zmiany pojawiają się zwykle na grzywie, w kłębie i na ogonie[26]. Przyczynę i ewentualny lek ustal więc z lekarzem weterynarii.

Kopyta

„Bez kopyt nie ma konia”, to zdanie zna chyba każdy koniarz. Podręcznik Merck nazywa codzienne czyszczenie kopyt niezbędnym, a korektę kopyt przez kowala zaleca mniej więcej co 6 tygodni[1]. Kopyta czyść przed jazdą i po niej, zwłaszcza po powrocie z terenu.

1. Lewa przedniaStań obok konia, twarzą do zadu, lekko się o niego oprzyj, przesuń dłoń w dół nogi i podnieś kopyto. Koń, żeby unieść lewą nogę, musi przenieść ciężar na prawą, więc lekkie oparcie się o niego mu w tym pomaga[1].
2. Lewa tylnaUprzedź konia, że idziesz do zadu: przesuń dłoń po grzbiecie i zadzie aż do kopyta. Tylne kopyto oprzyj na udzie i cofnij się lekko, żeby wyciągnąć nogę konia. To stabilniejsze dla konia i bezpieczniejsze dla Ciebie[1].
3. Prawa tylna i prawa przedniaTak samo, z drugiej strony.

Pilnuj, gdzie stoją Twoje stopy: gdy koń postawi nogę, kopyto nie może wylądować na Twoim bucie. Dokładnie oczyść okolice strzałki i rowki obok niej z ziemi, gnoju, kamieni i szyszek. Sprawdź, czy nic nie wbiło się w podeszwę ani w linię białą. Gwoździa ani innego ciała obcego wbitego w podeszwę nie wyciągaj, tylko zadzwoń do lekarza weterynarii.

Strzałka mówi najwięcej. Gnicie strzałki daje miękki róg, nieprzyjemny zapach i gęstą, czarną wydzielinę. Koń może reagować bólem, gdy uciskasz strzałkę przy czyszczeniu. Choroba zaczyna się zwykle w rowku na środku strzałki, sprzyjają jej wilgoć i mało ruchu, ale zdarza się też u koni z dobrą opieką i w czystych, suchych stajniach. Leczenie zaczyna się od usunięcia chorego rogu, a wiele preparatów działa żrąco i może uszkodzić głębsze tkanki[27]. Zanim więc sięgniesz po preparat, pokaż strzałkę kowalowi albo lekarzowi weterynarii.

Po treningu

Po jeździe ponownie wyczyść kopyta i obejrzyj miejsca, w których leżały siodło i popręg. Przy okazji wyczujesz każde nowe otarcie albo ciepłe miejsce.

Ścięgna nagrzewają się od środka. Dlatego po intensywnej pracy wiele osób chłodzi nogi konia. W badaniu z 2025 roku u sześciu koni w sedacji godzina z lodowym ochraniaczem obniżyła temperaturę we wnętrzu ścięgien zginaczy o około 7 °C, a urządzenie chłodzące z uciskiem o około 10 °C. Bandaż założony potem podniósł temperaturę ścięgien o około 4 °C, choć mieściła się ona w granicach normy[29]. Ile chłodzi zwykłe polewanie wężem, tego to badanie nie mierzyło.

Myjąc nogi, zacznij od kopyt i idź w górę. Koń ma czas, żeby przyzwyczaić się do wody i jej temperatury. Po umyciu dokładnie osusz pęciny. Długo utrzymującą się wilgoć uważa się za jeden z czynników sprzyjających grudzie[30].

W upale chłodź całego konia. Polewanie zimną wodą to jeden z najskuteczniejszych sposobów na obniżenie temperatury przegrzanego konia. Przegląd badań nad stresem cieplnym przytacza badanie, w którym samo polewanie zimną wodą chłodziło lepiej niż polewanie, po którym za każdym razem ściągano wodę z sierści[31].

Wiecheć słomy to stary, kawaleryjski sposób. Słoma dobrze chłonie wilgoć, więc rozcierając nią konia, osuszasz go i robisz mu masaż, zwłaszcza tam, gdzie leżały siodło i popręg. Dobrze roztarty koń po wyschnięciu nie ma też zaklejek z potu.

Na koniec tarzanie. Konie często tarzają się po intensywnej pracy i po kąpieli, niezależnie od pogody. Autorzy badania koni i mułów uważają tarzanie za ważne zachowanie, na które koń powinien mieć miejsce i czas[32]. Jak mówi stajenne powiedzenie, brudny koń to szczęśliwy koń. Niepokój powinno budzić dopiero tarzanie z boku na bok razem z grzebaniem, oglądaniem się na brzuch, częstym kładzeniem się, poceniem i brakiem apetytu, bo to objawy kolki[33].

Najczęstsze pytania

Źródła naukowe

Każdą publikację sprawdziliśmy w bazach Crossref i PubMed. Numery w tekście prowadzą do listy, a linki DOI do oryginalnych artykułów.

1. Textor J. Dental, Coat, and Hoof Care of Horses. Merck Veterinary Manual. 2025. www.merckvetmanual.com/horse-owners/routine-care-of-horses/dental-coat-and-hoof-care-of-horses
2. Diez de Castro E, Fernandez-Molina JM. Environmental Management of Equine Asthma. Animals. 2024;14(3):446. doi.org/10.3390/ani14030446
3. Lansade L, Nowak R, Lainé AL, Leterrier C, Bonneau C, Parias C i in. Facial expression and oxytocin as possible markers of positive emotions in horses. Scientific Reports. 2018;8(1):14680. doi.org/10.1038/s41598-018-32993-z
4. Hall C, Kay R. Living the good life? A systematic review of behavioural signs of affective state in the domestic horse (Equus caballus) and factors relating to quality of life. Part 2: Horse-human interactions. Animal Welfare. 2024;33:e41. doi.org/10.1017/awf.2024.41
5. Feh C, de Mazières J. Grooming at a preferred site reduces heart rate in horses. Animal Behaviour. 1993;46(6):1191-1194. doi.org/10.1006/anbe.1993.1309
6. Thorbergson ZW, Nielsen SG, Beaulieu RJ, Doyle RE. Physiological and Behavioral Responses of Horses to Wither Scratching and Patting the Neck When Under Saddle. Journal of Applied Animal Welfare Science. 2016;19(3):245-259. doi.org/10.1080/10888705.2015.1130630
7. Lansade L, Trösch M, Parias C, Blanchard A, Gorosurreta E, Calandreau L. Horses are sensitive to baby talk: pet-directed speech facilitates communication with humans in a pointing task and during grooming. Animal Cognition. 2021;24(5):999-1006. doi.org/10.1007/s10071-021-01487-3
8. Moriello KA. Dermatophytosis in Horses. Merck Veterinary Manual. 2025. www.merckvetmanual.com/integumentary-system/dermatophytosis/dermatophytosis-in-horses
9. Boyle AG, Timoney JF, Newton JR, Hines MT, Waller AS, Buchanan BR. Streptococcus equi Infections in Horses: Guidelines for Treatment, Control, and Prevention of Strangles - Revised Consensus Statement. Journal of Veterinary Internal Medicine. 2018;32(2):633-647. doi.org/10.1111/jvim.15043
10. Moriello KA. Principles of Topical Treatment in Animals. Merck Veterinary Manual. 2025. www.merckvetmanual.com/integumentary-system/integumentary-system-introduction/principles-of-topical-treatment-in-animals
11. Międzynarodowa Federacja Jeździecka (FEI). 2026 Equine Prohibited Substances List. FEI Clean Sport. 2026. inside.fei.org/sites/default/files/2026%20Prohibited%20Substances%20List.pdf
12. Farmer K, Krueger K, Byrne RW. Visual laterality in the domestic horse (Equus caballus) interacting with humans. Animal Cognition. 2010;13(2):229-238. doi.org/10.1007/s10071-009-0260-x
13. Austin NP, Rogers LJ. Asymmetry of flight and escape turning responses in horses. Laterality: Asymmetries of Body, Brain and Cognition. 2007;12(5):464-474. doi.org/10.1080/13576500701495307
14. Sankey C, Henry S, Clouard C, Richard-Yris MA, Hausberger M. Asymmetry of behavioral responses to a human approach in young naive vs. trained horses. Physiology & Behavior. 2011;104(3):464-468. doi.org/10.1016/j.physbeh.2011.05.009
15. Hill C, Crook T. The relationship between massage to the equine caudal hindlimb muscles and hindlimb protraction. Equine Veterinary Journal. 2010;42(s38):683-687. doi.org/10.1111/j.2042-3306.2010.00279.x
16. Jastrzębska E, Górecka-Bruzda A, Ogłuszka M, Lipka MS, Pawłowska A. Effect of Massage on Stress Indicators in Recreational Horses - A Pilot Study. Animals. 2025;15(6):789. doi.org/10.3390/ani15060789
17. Bergh A, Asplund K, Lund I, Boström A, Hyytiäinen H. A Systematic Review of Complementary and Alternative Veterinary Medicine in Sport and Companion Animals: Soft Tissue Mobilization. Animals. 2022;12(11):1440. doi.org/10.3390/ani12111440
18. Janczarek I, Stachurska A, Wilk I, Krakowski L, Przetacznik M, Zastrzeżyńska M i in. Emotional excitability and behaviour of horses in response to stroking various regions of the body. Animal Science Journal. 2018;89(11):1599-1608. doi.org/10.1111/asj.13104
19. Fureix C, Menguy H, Hausberger M. Partners with Bad Temper: Reject or Cure? A Study of Chronic Pain and Aggression in Horses. PLoS ONE. 2010;5(8):e12434. doi.org/10.1371/journal.pone.0012434
20. Knickelbein KE, Rogers C. Ophthalmic Emergencies in Horses. Merck Veterinary Manual. 2025. www.merckvetmanual.com/emergency-medicine-and-critical-care/emergency-medicine-in-horses/ophthalmic-emergencies-in-horses
21. Górski K, Stefanik E, Turek B, Bereznowski A, Czopowicz M, Polkowska I i in. Malocclusions and Dental Diseases in Privately Owned Horses in the Mazovia Region of Poland. Animals. 2022;12(22):3120. doi.org/10.3390/ani12223120
22. Christensen JW, Rundgren M, Olsson K. Training methods for horses: habituation to a frightening stimulus. Equine Veterinary Journal. 2006;38(5):439-443. doi.org/10.2746/042516406778400574
23. Shigematsu R, Osame R, Yokotsuka N, Takemoto S, Minamijima Y, Furukawa T i in. Millimeter-segmental analysis of individual equine mane hairs by LC/HRMS for revealing chronological drug distribution in anti-doping investigations. Forensic Science International. 2026;389:113144. doi.org/10.1016/j.forsciint.2026.113144
24. Wolf D, Hermosilla C, Taubert A. Oxyuris equi: Lack of efficacy in treatment with macrocyclic lactones. Veterinary Parasitology. 2014;201(1-2):163-168. doi.org/10.1016/j.vetpar.2013.12.009
25. Sallé G, Cortet J, Koch C, Gascogne T, Reigner F, Cabaret J. Ivermectin failure in the control of Oxyuris equi in a herd of ponies in France. Veterinary Parasitology. 2016;229:73-75. doi.org/10.1016/j.vetpar.2016.09.020
26. Cox A, Stewart AJ. Insect Bite Hypersensitivity in Horses: Causes, Diagnosis, Scoring and New Therapies. Animals. 2023;13(15):2514. doi.org/10.3390/ani13152514
27. Beasley B. Thrush in Horses. Merck Veterinary Manual. 2024. www.merckvetmanual.com/musculoskeletal-system/lameness-in-horses/thrush-in-horses
28. Wilson AM, Goodship AE. Exercise-induced hyperthermia as a possible mechanism for tendon degeneration. Journal of Biomechanics. 1994;27(7):899-905. doi.org/10.1016/0021-9290(94)90262-3
29. McCarthy RD, Ordóñez HJ, Semevolos SA. In vivo effects of cold therapy and bandaging on core temperatures of equine superficial and deep digital flexor tendons. Veterinary Surgery. 2025;54(3):470-477. doi.org/10.1111/vsu.14235
30. Kaiser-Thom S, Hilty M, Ramseyer A, Epper P, Gerber V. The relationship between equine pastern dermatitis, meteorological factors, and the skin microbiota. Veterinary Dermatology. 2022;33(2):165. doi.org/10.1111/vde.13045
31. Kang H, Zsoldos RR, Sole-Guitart A, Narayan E, Cawdell-Smith AJ, Gaughan JB. Heat stress in horses: a literature review. International Journal of Biometeorology. 2023;67(6):957-973. doi.org/10.1007/s00484-023-02467-7
32. Luz MPF, Maia CM, Gonçalvez HC, Puoli Filho JNP. Influence of workload and weather conditions on rolling behaviour of horses and mules. Behavioural Processes. 2021;189:104433. doi.org/10.1016/j.beproc.2021.104433
33. Moore JN. Overview of Colic in Horses. Merck Veterinary Manual. 2021. www.merckvetmanual.com/digestive-system/colic-in-horses/overview-of-colic-in-horses

Opublikowano 21 października 2026. Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje badania przez lekarza weterynarii.