Niesamowity instynkt przetrwania. Zrozumieć zachowanie koni
Koń, który płoszy się przed foliową torbą, nie robi Ci na złość.
Zachowuje się tak, bo właśnie to przez tysiące pokoleń pozwalało przetrwać jego przodkom.
Wyjaśniamy, jak instynkt przetrwania i życie w stadzie tłumaczą codzienne zachowanie konia.
- Koń jest zwierzęciem, na które polowano. Jego zmysły i reakcje służą temu, żeby wcześnie zauważyć zagrożenie i szybko uciec.
- Koń, który nie może uciec, sztywnieje albo się zapiera, a przy ludziach ukrywa ból. Dlatego wiele kulawizn i bólów grzbietu zostaje niezauważonych.
- Stado to system bezpieczeństwa. Konie czuwają na zmianę, odpoczywają razem i uspokajają się nawzajem.
- Samotność jest dla konia mierzalnym stresem. Pomaga nawet sąsiad w zasięgu wzroku albo codzienna godzina z innym koniem.
- Spokojny towarzysz zmniejsza strach młodego konia. Kara za strach go nie zmniejsza.
Wiele zachowań, które w stajni nazywa się „głupotą”, „uporem” albo „histerią”, to dobrze działający program przetrwania. Koń nie płoszy się, żeby zrobić Ci na złość, i nie rży za innymi końmi z kaprysu.
Poniżej wyjaśniamy, skąd te zachowania się biorą. Na końcu znajdziesz tabelę, która łączy to, co widzisz, z przyczyną.
Koń myśli jak zwierzę, na które się poluje
Konie żyją z ludźmi od około 4 tysięcy lat. Analiza 273 genomów dawnych koni wskazała, że dzisiejsze konie domowe pochodzą ze stepów nad dolną Wołgą i Donem, skąd od około 2000 roku p.n.e. szybko rozprzestrzeniły się po Eurazji[1]. W genomach tych koni widać silną selekcję w dwóch genach związanych z ruchem i z zachowaniem[1].
Udomowienie zmieniło konie, ale nie wymazało dziedzictwa zwierzęcia, na które się poluje. W badaniu z Czech odtwarzano półdzikim kucom exmoor wycie wilka, odgłosy rykowiska jelenia i zwykły szum. Konie reagowały na oba odgłosy zwierząt wyraźnie inaczej niż na szum. Autorzy uznali, że konie odróżniają te dźwięki i prawdopodobnie wciąż mają wrodzoną pamięć zagrożenia[2].
półdzikich kuców exmoor w badaniu 97 koni zareagowało czujnością na nagranie wycia wilka i na odgłos rykowiska jelenia[2].Bercy i wsp., Animal Cognition, 2025
Zmysły nastawione na wczesne ostrzeżenie
Zmysły konia ukształtowały się tak, żeby jak najwcześniej wykryć drapieżnika i uciec[3]. Oczy po bokach głowy dają niemal panoramiczny obraz: pole widzenia jednego oka sięga nawet 228 stopni. Martwe pole za koniem jest niewielkie[3], ale wystarczy, żeby podejście od tyłu było dla konia zaskoczeniem.
Pole widzenia obuocznego przed koniem jest za to wąskie, ok. 55–65 stopni, podczas gdy u człowieka ok. 120. Tylko w tym polu koń widzi przestrzennie, czyli ocenia głębię na podstawie obrazu z obu oczu[3]. Dlatego koń, który chce coś dokładnie obejrzeć, często ustawia się do tego przodem.
Koń widzi lepiej niż człowiek przy słabym świetle, co badacze wiążą z drapieżnikami polującymi nocą[3]. Słyszy wysokie dźwięki, których człowiek już nie słyszy, i ma bardzo dobry węch[3]. Sam zapach wilka czy lwa nie przestraszył koni, ale zwiększył ich czujność[4].
Ciekawostka z badań: konie reagowały silniej na straszny bodziec pokazany z lewej strony[3]. Warto więc oswajać konia z nowymi rzeczami z obu stron.
Najpierw ucieczka, potem pytania
W sytuacji, która budzi strach, koń zwykle najpierw ucieka. Ta reakcja bywa groźna zarówno dla konia, jak i dla człowieka[5]. Dla zwierzęcia, na które się poluje, to rozsądna strategia: niepotrzebna ucieczka kosztuje mniej niż spóźniona.
Ucieczka jest też zaraźliwa. Gdy jeden koń się spłoszy, reakcja łatwo przenosi się na pozostałe. To tak zwana facylitacja społeczna: zachowanie jednego zwierzęcia uruchamia to samo zachowanie u innych[6].
Konie boją się także rzeczy, które ludziom wydają się niegroźne. W badaniu zespołu z Uniwersytetu Przyrodniczego w Lublinie krowa wywoływała u koni prowadzonych w ręku najwyższe tętno. Konie unikały jej co najmniej tak samo jak nieznanego, poruszającego się przedmiotu[7].
Siła reakcji zależy od temperamentu: lękliwość okazała się u koni cechą stałą w czasie i podobną w różnych sytuacjach[8]. Kara za zachowanie wynikające ze strachu ma dobrze opisane skutki uboczne, m.in. strach, który koń może zapamiętać po jednym zdarzeniu[9].
Gdy nie może uciec: napięcie i opór
Ucieczka nie zawsze jest możliwa. Koń uwiązany, stojący w poskromie albo przyparty do ściany boksu musi poradzić sobie inaczej: zastyga, sztywnieje, pcha się na człowieka albo zapiera się przeciw naciskowi. Samo unieruchomienie jest dla konia stresem. Konie w poskromie, bez innego konia w pobliżu, miały wyższe tętno, szybszy oddech i więcej oznak stresu na pysku[10].
Bezruch nie zawsze oznacza spokój. Przegląd badań nad zmysłami koni opisuje konie unieruchomione dutką, które po chwili potrafią nagle i gwałtownie wpaść w panikę. Autorzy przypuszczają, że to dawna reakcja na drapieżnika: zwierzę nieruchomieje w uchwycie, a wyrywa się, gdy uchwyt słabnie[3].
To, co w stajni nazywa się „oporem”, „unikaniem pomocy” albo „nieposłuszeństwem”, badacze proponują nazywać zachowaniem konfliktowym. Ich zdaniem takie etykiety z góry obwiniają konia i mogą przykrywać ból. Zachowanie konfliktowe wynika ze sprzecznych potrzeb konia. Może być ledwo widoczne albo bardzo wyraźne, jednorazowe albo powtarzane, gdy konflikt trwa długo[11].
Koń uczy się z chwili, w której nacisk znika: ustąpienie nacisku mówi mu, że zrobił to, o co chodziło[9]. W badaniu przejść z kłusa do stępa jeźdźcy, którzy zwalniali wodze, zanim koń zaczął zwalniać, dostawali wolniejszą reakcję[12]. Liczy się więc dokładny moment.
Stado to system bezpieczeństwa
Dla konia stado to przede wszystkim ochrona. Przegląd badań z 2025 roku nad zachowaniem koni wobec drapieżników wskazuje, że w obronie najlepiej działają spójność grupy, wspólna, zsynchronizowana ucieczka, zbieranie źrebiąt razem oraz kopanie i przeganianie napastnika. Na ryzyko ataku wilków wpływają m.in. wielkość grupy i to, czy jest stabilna[13].
Stąd bierze się synchronizacja: konie razem jedzą, razem odpoczywają i razem się przemieszczają[13]. Dynamika grupy wpływa też na sytuacje z człowiekiem, na przykład gdy zabierasz z padoku jednego konia, a reszta zostaje[14].
Stado także uspokaja. Młode konie, które oglądały straszny przedmiot w towarzystwie spokojnego, oswojonego z nim konia, bały się mniej i miały niższe tętno. Efekt utrzymał się, gdy później widziały ten przedmiot same[5]. Jeden spokojny, dorosły koń w grupie młodych zmniejszał ich reakcje na straszny bodziec[15].
Towarzystwo nie usuwa każdego strachu. Przy nagle otwieranym parasolu drugi koń nie zmniejszał reakcji, ale tętno szybciej wracało do normy. Nie miało przy tym znaczenia, czy towarzysz był znajomy[16].
Uspokaja nawet sam widok drugiego konia. Konie stojące w poskromie miały niższe tętno, wolniejszy oddech i mniej oznak stresu na pysku, gdy 3 metry od nich stał znajomy, spokojny koń, bez kontaktu fizycznego[10].
Stres widać na pysku. W czasie transportu i krótkiej izolacji od innych koni u zdrowych koni częściej pojawiały się m.in. białko oka, rozszerzone nozdrza i uniesiona górna powieka. Część tych oznak wykorzystuje się też w skalach oceny bólu[17]. Dlatego nowy, napięty wyraz pyska warto ocenić w kontekście: czy koń jest właśnie sam, w nowym miejscu, czy może coś go boli.
Hierarchia i przyjaźnie
W stadzie jest hierarchia, ale działa inaczej, niż się często mówi. Dominacja u koni dotyczy głównie pierwszeństwa w dostępie do ograniczonych zasobów, takich jak siano czy woda. Przewidywalne relacje mogą ograniczać liczbę konfliktów. Wyższy poziom agresji w stadach domowych niż u koni dzikich często wynika z warunków utrzymania[14].
Nie ma też jednej „klaczy przewodniczki”. U dzikich koni ruch całej grupy może zapoczątkować każdy jej członek, choć za końmi wyżej w hierarchii grupa idzie częściej[18]. Czy człowiek powinien „zostać przywódcą stada”? Przegląd badań pokazuje, że to wciąż sporne: nie wiadomo, czy rola konia w stadzie ma znaczenie dla tego, jak reaguje na ludzi[14].
Konie budują za to więzi z wybranymi końmi, a badacze wiążą te więzi ze spójnością grupy i jej obroną[13]. Wzajemne iskanie ma też wymiar fizjologiczny: drapanie w ulubionym miejscu u nasady szyi obniża koniowi tętno[19].
Mowa ciała w stadzie
W stadzie najwięcej informacji przekazuje ciało. Część sygnałów widać z daleka: położone uszy, groźbę ugryzienia, uniesioną i napiętą tylną nogę przed kopnięciem[20]. Wiele sygnałów jest jednak drobnych i łatwo je przeoczyć. Badania opisują kilka takich wskaźników:
- Zmarszczki nad okiem. Ich kąt zwiększał się, gdy konie rywalizowały o jedzenie, a zmniejszał przy czyszczeniu[21].
- Mruganie. Po odsunięciu od towarzyszy, przy wstrzymanym karmieniu i po nagłym przestraszeniu konie rzadziej mrugały. Przy wstrzymanym karmieniu częściej drgała im też powieka[22].
- Parskanie. Wiązało się z przyjemnymi sytuacjami, na przykład jedzeniem na pastwisku, i częściej słychać je było u koni z mniejszą liczbą oznak przewlekłego stresu[23].
- Żucie na pusto. Po nagłym przestraszeniu konie częściej żuły na pusto i wydawały dźwięk nosem, który autorzy nazywają chrapnięciem. Chrapnięcie badacze łączą z powrotem organizmu do równowagi po stresie[24].
- Przestępowanie z nogi na nogę. Częste przenoszenie ciężaru należy do zachowań opisanych jako oznaki dyskomfortu[25].
Pojedynczy sygnał mówi niewiele. Najwięcej mówi kilka sygnałów naraz i porównanie z tym, jak dany koń zachowuje się zwykle.
Koń ukrywa ból
Dla zwierzęcia, na które się poluje, okazywanie słabości jest ryzykowne. Badacze piszą, że konie wykształciły skłonność do ukrywania dyskomfortu przy potencjalnych drapieżnikach, w tym przy ludziach. W badaniu 20 koni po operacjach ortopedycznych zachowania świadczące o dyskomforcie spadały w czasie wizyty opiekuna średnio o 77%, a u 30% koni na ten czas znikały zupełnie[26].
Dlatego ból łatwo przeoczyć. Wśród 506 koni sportowych w normalnej pracy kulawiznę albo nieprawidłowy ruch stwierdzono u 45,7%, a autorzy podkreślają, że wiele kulawizn pozostaje niezauważonych. Siodło, które stale zsuwa się na jedną stronę, może być oznaką kulawizny tylnej nogi[27]. W szkołach jazdy opiekunowie zgłosili ból grzbietu u 12% koni, a badanie palpacyjne albo pomiar pracy mięśni grzbietu wykazały problemy u prawie 50%[28].
Przewlekły ból bywa widoczny w drobiazgach. Konie z większymi problemami grzbietu mniej interesowały się tym, co dzieje się wokół nich[29]. Ostry ból zmienia na pysku ustawienie uszu, wyraz oka, nozdrza i napięcie warg[30].
Ukrywanie dyskomfortu działa nawet wtedy, gdy obserwator stoi z daleka: w badaniu przytoczonym przez autorów część zachowań bólowych była widoczna tylko na nagraniu[26]. Najwięcej powie Ci więc film nagrany wtedy, gdy koń jest sam.
Sen na zmianę
Sen konia też jest podporządkowany bezpieczeństwu. Koń śpi łącznie średnio niecałe 4 godziny na dobę, w wielu krótkich odcinkach. Badacze uważają takie dzielenie snu za przystosowanie, które pozwala zachować czujność[31].
Na stojąco koń może drzemać, ale do snu REM musi się położyć[31, 32]. REM zajmuje średnio około 40 minut na dobę[31]. W stadzie konie często kładą się na zmianę: część leży, a część stoi i czuwa[31].
Koń sam w boksie traci to wspólne czuwanie. W nowym miejscu jest też bardziej czujny i potrzebuje czasu, żeby się przyzwyczaić[31]. Badanie młodych koni z czujnikami ruchu sugerowało, że dzień na otwartym padoku z drugim koniem wydłuża leżenie, także nocą. Koni było jednak tylko dziesięć, a różnice nie były istotne statystycznie[32].
Najnowsze badanie z 2026 roku, w którym sen mierzono nieinwazyjną maską EEG, potwierdziło, że sposób utrzymania i wiek konia wpływają na przebieg snu. Młodsze konie miały więcej snu REM i dłużej leżały[33].
Samotność to dla konia stres
Skoro bezpieczeństwo daje stado, samotność jest dla konia stresem. Po przeniesieniu do pojedynczych boksów u koni zmienił się obraz krwi w sposób typowy dla stresu, na krótko wzrósł kortyzol, a po tygodniu pojawiły się zaburzenia zachowania. Zmiana składu grupy takiego efektu nie dała[34].
młodych koni, które pierwszy raz trafiły do pojedynczego boksu, miało pod koniec badania co najmniej jedną stereotypię[35].Visser i wsp., Applied Animal Behaviour Science, 2008
Stereotypii, takich jak łykawość czy tkanie, koń nie „podpatruje” u sąsiada. Przegląd badań nie znalazł mocnych dowodów na to, że konie uczą się przez naśladowanie. Izolowanie konia ze stereotypią, „żeby inni się nie nauczyli”, może natomiast pogorszyć jego dobrostan[6].
Pomaga nawet krótki, ale codzienny kontakt. Konie z pojedynczych boksów, które przez 4 miesiące spędzały codziennie godzinę z drugim koniem, miały mniej stereotypii, rzadziej zachowywały się negatywnie wobec ludzi i były mniej czujne przy czyszczeniu[36].
Życie w grupie ma też swoje koszty. U dwuletnich ogierów trzymanych w grupie częściej zdarzały się powierzchowne otarcia skóry. Za to tylko w grupie ogiery iskały się nawzajem, a autorzy uznali oba sposoby utrzymania za dopuszczalne[37]. Obawy właścicieli o poważne urazy w grupach nie znalazły dotąd potwierdzenia w badaniach[14].
Co widzisz i skąd to się bierze
Poniższa tabela łączy codzienne zachowania z instynktem, który za nimi stoi.
| Co widzisz | Skąd to się bierze | Co możesz zrobić |
|---|---|---|
| Koń płoszy się przed nowym przedmiotem | Wykrywanie zagrożenia, lękliwość jako cecha konia[8] | Oswajaj stopniowo, z bezpiecznej odległości i z obu stron[3, 38] |
| Zastyga przy zabiegu, a potem nagle się wyrywa | Bezruch, po którym wraca ucieczka[3] | Nie traktuj bezruchu jak zgody, rób przerwy, postaw obok spokojnego konia[10] |
| Napiera na Ciebie albo na nacisk | Zachowanie konfliktowe, czasem ból[11] | Zmniejsz nacisk i zwalniaj go w chwili, gdy koń ustępuje[9, 12] |
| Przy Tobie wygląda dobrze, a na nagraniu przestępuje i jest osowiały | Ukrywanie dyskomfortu przy ludziach[25, 26] | Nagraj konia, gdy jest sam, i pokaż film lekarzowi weterynarii |
| Spłoszył się cały padok naraz | Ucieczka przenosi się z konia na konia[6] | Nie stój w przejściu ani w bramie, zejdź koniom z drogi |
| Rży i krąży, gdy inne konie odchodzą | Rozłąka ze stadem to stres[34] | Nie zostawiaj konia samego, planuj kolejność zabierania koni[14] |
| Wierci się przy zabiegu, gdy jest sam | Brak uspokajającej obecności innego konia[10] | Postaw znajomego, spokojnego konia w zasięgu wzroku[10] |
| Rzadko się kładzie, przysypia na stojąco | Brak poczucia bezpieczeństwa, nowe miejsce albo ból[31] | Sprawdź legowisko i sąsiedztwo, a przy osuwaniu się wezwij lekarza weterynarii[32] |
| Łykawość albo tkanie w boksie | Nagła izolacja i brak kontaktu z końmi[35] | Więcej kontaktu z innymi końmi, nie izoluj[6, 36] |
Co to znaczy dla Ciebie
- Zapowiedz sięOdezwij się, zanim podejdziesz, i podchodź z boku, w polu widzenia konia. Podejście od tyłu łatwo go zaskakuje[3].
- Oswajaj stopniowoW badaniu trzech metod oswajania najlepiej sprawdziło się stopniowe zwiększanie bodźca: konie rzadziej uciekały i potrzebowały mniej sesji. Tętno bywało podwyższone nawet wtedy, gdy koń już wyglądał na spokojnego[38].
- Daj warunki do snuKoń potrzebuje miejsca, w którym czuje się na tyle bezpiecznie, żeby się położyć. Po przeprowadzce daj mu czas na przyzwyczajenie się[31].
- Patrz, gdy koń o tym nie wiePrzy ludziach koń ukrywa ból[26]. Nagraj go czasem z daleka, w boksie albo na padoku, i porównaj z tym, co widzisz na co dzień. Raz w tygodniu powoli przesuń dłoń po szyi, grzbiecie i nogach i zapamiętaj, gdzie koń się napina albo odsuwa.
Kiedy wezwać lekarza weterynarii
- koń nagle zaczął się płoszyć, potykać albo wpadać na przedmioty,
- koń przestał się kłaść, osuwa się na stojąco albo ma otarcia na nadgarstkach i pęcinach[32],
- napięty wyraz pyska nie mija, gdy stres się skończył, bo może to być ból[17],
- koń za każdym razem napina się, odsuwa albo kładzie uszy przy dotyku w tym samym miejscu, na przykład na grzbiecie[28],
- siodło stale zsuwa się na jedną stronę albo koń na nagraniu wygląda gorzej niż przy Tobie[26, 27],
- koń stale stoi z dala od stada albo po spotkaniu z innymi końmi ma ranę, obrzęk lub kuleje.
Najczęstsze pytania
Dlaczego koń płoszy się bez powodu?
Powód zwykle jest, tylko człowiek go nie widzi albo nie słyszy. Koń słyszy wysokie dźwięki, których ludzie nie słyszą, i ma bardzo dobry węch[3]. Boi się też rzeczy, które ludziom wydają się niegroźne, na przykład krów[7]. Siła reakcji zależy od temperamentu konia[8].
Czy koń może mieszkać sam?
Może, ale samotność jest dla niego stresem: zmienia obraz krwi i zachowanie[34]. Jeśli koń musi stać osobno, pomaga drugi koń w zasięgu wzroku[10] i codzienny czas z innym koniem[36].
Czy koń stawia opór ze złośliwości?
Badacze proponują zamiast „oporu” mówić o zachowaniu konfliktowym. Wynika ono ze sprzecznych potrzeb konia i może przykrywać ból[11]. Pomaga mniejszy nacisk, zwalniany w chwili, gdy koń zaczyna ustępować[9].
Czy w stadzie jest przywódca?
Jest hierarchia, ale dotyczy głównie pierwszeństwa w dostępie do jedzenia i wody[14]. Ruch grupy może zapoczątkować każdy koń, choć za końmi wyżej w hierarchii grupa idzie częściej[18].
Dlaczego koń śpi na stojąco?
Na stojąco koń drzemie, ale do snu REM musi się położyć. W stadzie konie często kładą się na zmianę, a część z nich stoi i czuwa[31].
Źródła naukowe
Każdą publikację sprawdziliśmy w bazach Crossref i PubMed. Numery w tekście prowadzą do listy, a linki DOI do oryginalnych artykułów.
- Librado P, Khan N, Fages A, Kusliy MA, Suchan T, Tonasso-Calvière L i in. The origins and spread of domestic horses from the Western Eurasian steppes. Nature. 2021;598(7882):634-640. doi.org/10.1038/s41586-021-04018-9
- Bercy A, Ceacero F, Komárková M. Antipredator behaviour in semi-feral horses: innate response and the influence of external factors. Animal Cognition. 2025;28(1):8. doi.org/10.1007/s10071-025-01933-6
- Rørvang MV, Nielsen BL, McLean AN. Sensory Abilities of Horses and Their Importance for Equitation Science. Frontiers in Veterinary Science. 2020;7:633. doi.org/10.3389/fvets.2020.00633
- Christensen JW, Rundgren M. Predator odour per se does not frighten domestic horses. Applied Animal Behaviour Science. 2008;112(1-2):136-145. doi.org/10.1016/j.applanim.2007.08.003
- Christensen JW, Malmkvist J, Nielsen BL, Keeling LJ. Effects of a calm companion on fear reactions in naive test horses. Equine Veterinary Journal. 2008;40(1):46-50. doi.org/10.2746/042516408x245171
- Rørvang MV, Christensen JW, Ladewig J, McLean A. Social Learning in Horses - Fact or Fiction? Frontiers in Veterinary Science. 2018;5:212. doi.org/10.3389/fvets.2018.00212
- Wiśniewska A, Janczarek I, Wilk I, Tkaczyk E, Mierzicka M, Stanley C i in. Heterospecific Fear and Avoidance Behaviour in Domestic Horses (Equus caballus). Animals. 2021;11(11):3081. doi.org/10.3390/ani11113081
- Lansade L, Bouissou MF, Erhard HW. Fearfulness in horses: A temperament trait stable across time and situations. Applied Animal Behaviour Science. 2008;115(3-4):182-200. doi.org/10.1016/j.applanim.2008.06.011
- McLean AN, Christensen JW. The application of learning theory in horse training. Applied Animal Behaviour Science. 2017;190:18-27. doi.org/10.1016/j.applanim.2017.02.020
- Bini de Lima AC, Sebastião da Fé VC, Palermo Hernandes MS, Pfeifer de Cristo EC, dos Santos Fagundes Euzébio AG, e Silva Sousa MV i in. Social enrichment mitigates facial expressions and physiological indicators of short-term stress in horses. PLOS One. 2026;21(4):e0347571. doi.org/10.1371/journal.pone.0347571
- O’Connell E, Dyson S, McLean A, McGreevy P. No More Evasion: Redefining Conflict Behaviour in Human–Horse Interactions. Animals. 2025;15(3):399. doi.org/10.3390/ani15030399
- Eisersiö M, Egenvall A, Yngvesson J, Hernlund E, Byström A. What is reinforced? The timing of the release of rein tension and the horse’s response latency for trot to walk transitions. Applied Animal Behaviour Science. 2025;285:106590. doi.org/10.1016/j.applanim.2025.106590
- Voigtländer-Schnabel S, Górecka-Bruzda A, von Borstel UK. Help horses help themselves – A literature review on social relationships in the context of anti-predator behaviour. Applied Animal Behaviour Science. 2025;293:106845. doi.org/10.1016/j.applanim.2025.106845
- Hartmann E, Christensen JW, McGreevy PD. Dominance and Leadership: Useful Concepts in Human–Horse Interactions? Journal of Equine Veterinary Science. 2017;52:1-9. doi.org/10.1016/j.jevs.2017.01.015
- Rørvang MV, Christensen JW. Attenuation of fear through social transmission in groups of same and differently aged horses. Applied Animal Behaviour Science. 2018;209:41-46. doi.org/10.1016/j.applanim.2018.10.003
- Ricci-Bonot C, Romero T, Nicol C, Mills D. Social buffering in horses is influenced by context but not by the familiarity and habituation of a companion. Scientific Reports. 2021;11(1):8862. doi.org/10.1038/s41598-021-88319-z
- Lundblad J, Rashid M, Rhodin M, Haubro Andersen P. Effect of transportation and social isolation on facial expressions of healthy horses. PLOS ONE. 2021;16(6):e0241532. doi.org/10.1371/journal.pone.0241532
- Krueger K, Flauger B, Farmer K, Hemelrijk C. Movement initiation in groups of feral horses. Behavioural Processes. 2014;103:91-101. doi.org/10.1016/j.beproc.2013.10.007
- Feh C, de Mazières J. Grooming at a preferred site reduces heart rate in horses. Animal Behaviour. 1993;46(6):1191-1194. doi.org/10.1006/anbe.1993.1309
- McDonnell SM, Haviland JCS. Agonistic ethogram of the equid bachelor band. Applied Animal Behaviour Science. 1995;43(3):147-188. doi.org/10.1016/0168-1591(94)00550-x
- Hintze S, Smith S, Patt A, Bachmann I, Würbel H. Are Eyes a Mirror of the Soul? What Eye Wrinkles Reveal about a Horse’s Emotional State. PLOS ONE. 2016;11(10):e0164017. doi.org/10.1371/journal.pone.0164017
- Merkies K, Ready C, Farkas L, Hodder A. Eye Blink Rates and Eyelid Twitches as a Non-Invasive Measure of Stress in the Domestic Horse. Animals. 2019;9(8):562. doi.org/10.3390/ani9080562
- Stomp M, Leroux M, Cellier M, Henry S, Lemasson A, Hausberger M. An unexpected acoustic indicator of positive emotions in horses. PLOS ONE. 2018;13(7):e0197898. doi.org/10.1371/journal.pone.0197898
- Scopa C, Palagi E, Sighieri C, Baragli P. Physiological outcomes of calming behaviors support the resilience hypothesis in horses. Scientific Reports. 2018;8(1):17501. doi.org/10.1038/s41598-018-35561-7
- Torcivia C, McDonnell S. Equine Discomfort Ethogram. Animals. 2021;11(2):580. doi.org/10.3390/ani11020580
- Torcivia C, McDonnell S. In-Person Caretaker Visits Disrupt Ongoing Discomfort Behavior in Hospitalized Equine Orthopedic Surgical Patients. Animals. 2020;10(2):210. doi.org/10.3390/ani10020210
- Greve L, Dyson SJ. The interrelationship of lameness, saddle slip and back shape in the general sports horse population. Equine Veterinary Journal. 2014;46(6):687-694. doi.org/10.1111/evj.12222
- Lesimple C, Fureix C, Biquand V, Hausberger M. Comparison of clinical examinations of back disorders and humans’ evaluation of back pain in riding school horses. BMC Veterinary Research. 2013;9(1):209. doi.org/10.1186/1746-6148-9-209
- Rochais C, Fureix C, Lesimple C, Hausberger M. Lower attention to daily environment: a novel cue for detecting chronic horses’ back pain? Scientific Reports. 2016;6(1):20117. doi.org/10.1038/srep20117
- Gleerup KB, Forkman B, Lindegaard C, Andersen PH. An equine pain face. Veterinary Anaesthesia and Analgesia. 2015;42(1):103-114. doi.org/10.1111/vaa.12212
- Greening L, McBride S. A Review of Equine Sleep: Implications for Equine Welfare. Frontiers in Veterinary Science. 2022;9:916737. doi.org/10.3389/fvets.2022.916737
- Helmerich P, Bachmann I, Gygax L. Comparing lying behaviour of young riding horses on days in an individual indoor box, on an outdoor paddock alone, or in pairs and in the following night. Equine Veterinary Journal. 2024;57(1):277-281. doi.org/10.1111/evj.14041
- Zimmer L, Schramel JP, Lyrakis M, Trachsel DS, Auer U, Leschnik M i in. Sleep architecture and lying behavior in horses across age groups and two housing systems: an overnight non-invasive EEG study. Frontiers in Veterinary Science. 2026;13:1898580. doi.org/10.3389/fvets.2026.1898580
- Schmucker S, Preisler V, Marr I, Krüger K, Stefanski V. Single housing but not changes in group composition causes stress-related immunomodulations in horses. PLOS ONE. 2022;17(8):e0272445. doi.org/10.1371/journal.pone.0272445
- Visser EK, Ellis AD, Van Reenen CG. The effect of two different housing conditions on the welfare of young horses stabled for the first time. Applied Animal Behaviour Science. 2008;114(3-4):521-533. doi.org/10.1016/j.applanim.2008.03.003
- Flamand A, Robinet L, Raskin A, Braconnier M, Bouhamidi A, Derolez G i in. The social dimension of equine welfare: social contact positively affects the emotional state of stalled horses. Animal Behaviour. 2025;221:123055. doi.org/10.1016/j.anbehav.2024.123055
- Kroschel L, Pilger F, Aurich J, Nagel C, Aurich C. Group housing increases alertness and social interaction compared to traditional single stabling in two-year-old sport horse stallions during pretraining. Animal. 2025;19(8):101584. doi.org/10.1016/j.animal.2025.101584
- Christensen JW, Rundgren M, Olsson K. Training methods for horses: habituation to a frightening stimulus. Equine Veterinary Journal. 2006;38(5):439-443. doi.org/10.2746/042516406778400574
Opublikowano . Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje badania przez lekarza weterynarii.
